Portret artysty w wieku młodzieńczym

Premiera 27.05.

Dublin początku XX wieku to miasto ciasnych konwenansów, surowego katolicyzmu i politycznego wrzenia. Dla Stephena Dedalusa ten świat jest siecią, która ma powstrzymać jego duszę przed lotem. W swojej ikonicznej powieści James Joyce zapisuje proces bolesnego wyzwalania się z narzuconych ról i narodziny twórcy, który odrzuca bezpieczną przynależność na rzecz niepewnej wolności. By chronić swoją niezależność, Stephen wybiera własną drogę – orężem czyniąc milczenie, wygnanie i spryt.

To literatura w stanie ciągłego ruchu. Śledzimy losy bohatera od pierwszych, dziecięcych wrażeń zmysłowych, przez lęki przed potępieniem, aż po intelektualny bunt. Joyce nie tylko opowiada o dojrzewaniu; on czyni je namacalnym poprzez język, który ewoluuje wraz ze Stephenem – od prostych fraz dzieciństwa po gęstą, erudycyjną prozę manifestu. To właśnie tutaj Joyce wytyczył ścieżkę, która doprowadziła go do napisania Ulissesa i na zawsze zmieniła oblicze nowoczesnej kultury.

Oddajemy w ręce czytelników trzecie wydanie tego arcydzieła w przekładzie Jerzego Jarniewicza. Wybitny tłumacz i poeta ponownie przejrzał i dopracował swój tekst, nadając mu jeszcze większą precyzję oraz drapieżność. Dzięki tej pracy Portret artysty w wieku młodzieńczym nie jest jedynie muzealnym eksponatem modernizmu, lecz żywym, pulsującym tekstem, który w nowej odsłonie brzmi wyjątkowo nowocześnie. To uniwersalna opowieść o tym, że narodziny artysty wymagają odwagi zerwania wszystkich więzów, które krępują wyobraźnię.

Jak „Portret artysty w wieku młodzieńczym” był przyjmowany przez współczesnych:

Pan Joyce jest utalentowanym pisarzem, ale odnosimy wrażenie, że jego powołaniem byłoby raczej napisanie traktatu o kanalizacji…

Anonimowa recenzja, „Everyman” (1917)

Największą zaletą tej powieści jest jej szczerość. Joyce nie upiększa rzeczywistości ani nie próbuje dostosować jej do oczekiwań czytelnika. Przedstawia życie takim, jakie je widzi – z całą jego nieporadnością, brzydotą i chwilami olśnienia. […] Joyce eksperymentuje z formą: przeskakuje między scenami bez zapowiedzi, zmienia punkt widzenia, rezygnuje z tradycyjnych znaków dialogowych. Choć nie wszystkie te eksperymenty trafiają w punkt, część z nich przynosi efekty wręcz olśniewające.

Jedna scena – rozmowa przy krojeniu świątecznego indyka – jest mistrzowska; sam Sterne nie zrobiłby tego lepiej.

Zasadnicze znaczenie książki wynika z jej niepodważalnej realności. W Stephena Dedalusa wierzy się tak bezgranicznie, jak w niewielu bohaterów literatury.

H.G. Wells, „Nation” (1917)

Mimo machinacji bigotów i ich sekciarskich wydawnictw, mimo klubów „Fly-Fishers” i reprezentowanych przez nie typów ludzi, mimo niechęci drukarzy i początkowych oporów dublińskich wydawców oraz późniejszej niechęci wydawców angielskich, powieść Joyce’a ukazała się w formie książkowej. Inteligentni czytelnicy, choć nieliczni, będą ją czytać, a ona pozostanie trwałą częścią literatury angielskiej, napisaną przez Irlandczyka w Trieście i po raz pierwszy opublikowaną w Nowym Jorku. […] Poza realizmem Joyce’a – szkolnym życiem, życiem uniwersyteckim, rodzinną kolacją z dyskusją o Parnellu – równie ważny jest styl, sama materia pisarska: twarda, precyzyjna, bez zbędnych słów, bez rozwlekłych fraz, bez wypełniaczy. […] Dla tych, którzy kochają dobrą literaturę, nie potrzeba argumentów. W tym przypadku wystarczy powiedzieć, że książka Joyce’a jest już dostępna.

Ezra Pound, „Egoist” (1917)

Jeśli zaczynamy od narzekania na tytuł tej książki, to tylko dlatego, że może on niektórych czytelników zniechęcić. Innych mogą odstraszyć sporadyczne niestosowności – jedna pojawia się już na pierwszej stronie. Nie ma sensu twierdzić, że czytelnicy nie powinni się nimi zrażać. Zrażają się – a chcielibyśmy, aby książka miała jak najwięcej odbiorców. […] Wszyscy możemy spojrzeć wstecz i przypomnieć sobie chwile, gdy byliśmy dla siebie odpychający. Różnica polega na tym, że większość z nas z czasem się do siebie przyzwyczaja. Stephen Dedalus nie.

Jego umysł jest jak zwierciadło, które wzmacnia zarówno piękno, jak i brzydotę. A Joyce potrafi oddać tę intensywność w sposób niezwykły — niemal jak w snach. […] To dzika młodość — dzika jak u Hamleta — pełna nieokiełznanej muzyki.

A. Clutton-Brock, „Times Literary Supplement” (1917)

„Portret artysty w wieku młodzieńczym” to książka o tak pięknym języku, tak klarownym postrzeganiu, tak pogodnej miłości i zainteresowaniu życiem oraz tak wielkiej wielkoduszności, że człowiek — będąc istotą małostkową, jaką jest — skłonny był rzec: „To z pewnością musi być szczyt! Mało prawdopodobne, by ten człowiek wspiął się wyżej!”.

Lecz nawet teraz, gdy pan Joyce opublikował „Ulissesa”, jest zbyt wcześnie, by o tym wyrokować. Nie można dojść do właściwej oceny dzieła tak nasyconego jak „Ulisses” po tygodniu lektury i dwóch lub trzech tygodniach rozmyślań. Być może uda się to za rok, a może za lat dwadzieścia.

Ford Madox Ford, „Yale Review” (1922)